تضمین واشراب

شاید تضمین در فعل دراین قسم کلمه از انواع دیگر آن بیشتر باشد،به ویژه از نظر لزوم و تعدی در فعل و ازاین نظرکه با تضمین،بعضی از فعل های متعدی لازم به شمار رفته و بالعکس،بعضی از فعل های لازم از جمله فعل های متعدی به حساب می آیند،مانند فعل «تَعدُ» در این آیه شریفه :«… ولا تَعدُ عَیَناکَ عَنهُم» الکهف/۲۸، که این فعل لازم با حرف جر«عَن» تعدیه نمی شود و با قرینه می توان فهمید که به معنای «لاتَنبُ» است، چون فعل«نَبَا» لازم است و با حرف جر«عَن» متعدی می شودو  معنای آیه چنین است:«دیدگانت از آنان به دیگران دوخته نشود که زیور زندگی این جهان را بجویی»(ترجمه قرآن کریم،دکتر موسوی گرمارودی) و یا در این آیه شریفه:«فَلیحذَرِ الّذینَ یخَالِفَونَ عَن امرِه» النور/۶۳،فعل «یخَالِفَونَ» خود متعدی است وبا حرف جر متعدی نمی شودو پر واضح است که با عنایت به ترجمه آیه شریفه ،این فعل یا به معنای«یَعرِضُون» است که با حرف جر«عَن» متعدی می شودو یا به معنای «یخرُجُون و ینفَصلون» است، همان طور که سیوطی و ابوحیان اندلسی ادعا کرده اند(سیوطی۱۹۹۸ ج۳:۱۰)،(اندلسی۱۹۹۸،ج۴ :۲۰۸۹) ویا فعل «اذَاعُوا» در این آیه شریفه: (…وَاذا جاءَ هم امرٌ من الامنِ او الخوف اذَاعوا بهم) النساء/۸۳،به معنای«تَحدَّثُوا» است که با حرف جرّ «ب» متعدی می شود وهمچنین،فعل«اصلِح» در این آیه شریفه: (… وَ اصلِح لی فی ذرّیتی)احقاف/۱۵،به معنای فعل«بَارِکنی» را تضمین کرده است، چون فعل«بَارَکَ» در استعمال عرب با حرف «فی» است،چون«بارک اللهُ فیک»؛ولی سیوطی در کتاب همع در ذیل این آیه شریفه چنین میگوید:«اذا حُذِفَ المَفعُولُ نُوِی لدلیلٍ علیه، نحو:«…فعَّالٌ لما یرید»هود/۱۰۷،ای«لما یریده»، و قد لا ینوی امّا لتضمین الفعل المتعدّی معنی یقتضی اللزّومَ کما یَضَمَّنُ اللاّزم معنی یقتضی التعدیه کَتَضَمُّنِ«اصلِح» معنی«اِلطِف»فی قوله تعالی: ( … و اصلِح لی فی ذُرِّیتی)الاحقاف/۱۵،ای «الطِف بی فهیم»(سیوطی۱۹۹۸ج۳ :۱۰» ویا فعل«سَمِعَ» دراستعمال عرب خود متعدّی است،مانند آیه شریفه :«یومَ یَسمَعونَ الصٌّیحَه» ق/۴۲، ولی دراین آیه شریفه از سوره الصافات: (…لا یَسمَعونَ الی الملا الاعلی) الصافات/۸، ملاحظه میکنیم که معنای فعل «لا یصغُونَ» را تضمین کرده است که در استعمال عرب با حرف جر«الی» استعمال میشود وهمچنین است فعل«سَمِعَ» در این عبارت قدسیه که در نماز از باب استحباب هنگام قیام بعد از رکوع می خوانیم:«سَمِعَ اللهُ لِمَن حَمِدَه» که فعل «استجاب» را تضمین نموده است که در زبان عربی با حرف جر«ال» استعمال میشود و یا در آیه شریفه: (… و لا تاکلوا اموالهم الی اموالکم)النساء/۲، واضح است که فعل «اَکَلَ» متعدی است و با حرف «الی» متعدی میشود،یعنی:« و لا تَضُمُّوا اموالَهم الی اموالِکم» و یا در این آیه شریفه: (… و لا تَعزِمُوا عُقدَه النکاح) البقره/۲۳۵،فعل «تَنوُوا» را تضمین کرده است که متعدی به نفسه است، و در یکی از وجوه ترکیبی این آیه شریفه: (…والله یَعلَمُ المُفسدَ من المصلحِ) البقره/۲۲۰، این چنین گفته شده که فعل«یَعلَمُ معنای فعل «یَمیزُ» را تضمین کرده است،چون فعل«یعلَمُ» متعدی به نفسه است و با حرف جر «من» نمی آید،ولی فعل «یمیزُ» متعدی به «مِن» است.

در مساله تضمین برای نشان دادن  این مطلب ،که یک فعل گفته میشود و دو معنا ازآن فهمیده میشود،یعنی در آن فعل که تضمین صورت گرفته است، یکی از دو فعل را (یا فعل«مُضَمِّن» ویا فعل«مُضَمِّنٌ فیه») به صورت هیئت فعل و دیگری را به صورت حال می نویسند،مثلاً در آیه شریفه:«… فَلیحذر الَّذین یخالفون عن امره»النور/۶۳، یا این آیه شریفه را برای نشان دادن تضمین بدین صورت می نویسند:«یُخالِفونَ معرضین عن امره» ویا به شکل «یعرِضون عن امره مُخالِفینَ» ویا در این جمله مبارکه«سَمِعَ الله لمن حَمِدَه» برای نشان دادن تضمین گفته میشود:« سَمِعَ اللهُ مستجیباً لِمَن حَمدَهُ» ویا «استجابَ الله لمن حَمِدَه سامعاً» و هکذا…

بازدیدها: ۱

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *